نقش ناخن در نوازندگی گیتار کلاسیک
گیتار کلاسیک با ناخن یا بدون ناخن؟ (بررسی جامع تاریخی و تکنیکی)
یکی از اولین، بنیادیترین و البته بحثبرانگیزترین سوالاتی که هنرجویان مبتدی و حتی نوازندگان پیشرفته گیتار کلاسیک با آن مواجه میشوند، این است: «آیا باید گیتار کلاسیک را با ناخن بنوازم یا بدون ناخن؟»
پاسخ به این سوال، فراتر از یک “بله” یا “خیر” ساده است و نیازمند درک عمیقی از مفهوم “تولید صدا” (Tone Production) در سازهای زهی زخمهای است. وقتی بدانیم چه صدایی در نوازندگی گیتار کلاسیک استاندارد، زیبا و تاثیرگذار محسوب میشود و ما به عنوان هنرمند به دنبال چه رنگ صوتیای هستیم، انتخاب روش تکنیکی بسیار آسانتر خواهد شد.
میتوان بدون ناخن گیتار کلاسیک نواخت و اتفاقاً به صدایی عمیق، مخملی و بسیار زیبا رسید. اما از سوی دیگر، با ناخن میتوان به صدایی شفاف، درخشان و با شدت بالا (Volume) دست یافت که برای اجراهای سالنی ضروری است. هر دو روش در طول تاریخ طرفداران سرسختی داشتهاند و هر کدام زیباییشناسی خاص خود را دنبال میکنند. در این مقاله قصد داریم با سفری به تاریخچه گیتار، بررسی دیدگاه بزرگان این ساز مانند “فرناندو سور” و “آندرس سگوویا” و نگاهی به متدهای آموزشی مدرن، به شما کمک کنیم تا بهترین تصمیم را برای دستان خود بگیرید.
فهرست مطالب
ناخنهای دست راست دیوید راسل
فلسفه صدا؛ جنگ ابدی بین گوشت و ناخن
نواختن گیتار کلاسیک بدون ناخن، یک سنت قدیمی و ریشهدار در تاریخ سازهای زهی زخمهای است. هرچند امروزه استاندارد جهانی و انتخاب اکثر ویرتوزها استفاده از ناخن دست راست است، اما این بدان معنا نیست که روش دیگر اشتباه است. ناخنها رسیدن به سرعت بالا، شفافیت (Clarity) و تنوع رنگ صوتی (Timbre) را تسهیل میکنند، اما صدایی که از تماس مستقیم پوست حاصل میشود نیز جذابیتی انکارناپذیر دارد.
چرا برخی نوازندگان اجرای “بدون ناخن” را ترجیح میدهند؟
- گرمای صدا (Warmth): تماس مستقیم گوشت انگشت با سیم، صدایی بسیار گرم، گرد و عمیق تولید میکند. این جنس صدا فرکانسهای بالا (Treble) را تلطیف کرده و بمی دلنشینی به ساز میدهد که برای اجرای رپرتوار موسیقی رنسانس و باروک ایدهآل است.
- حذف نویزهای مزاحم: ناخن اگر بهدرستی و با دقت میکروسکوپی پرداخت نشود، صدای “تیکتیک” یا خراش ایجاد میکند. نوازندگی بدون ناخن، این ریسک را حذف کرده و صدایی خالص ارائه میدهد.
- ارتباط مستقیم حسی: بسیاری از نوازندگان معتقدند لمس سیم با پوست زنده، احساس کنترل و صمیمیت بیشتری بین نوازنده و ساز ایجاد میکند.
چرا استاندارد امروزی “نوازندگی با ناخن” است؟
- شفافیت و درخشش (Brilliance): ناخن مانند یک مضراب طبیعی عمل کرده و فرکانسهای زیر را تقویت میکند. این امر باعث میشود ملودیها واضحتر شنیده شوند.
- پرتاب صدا (Projection): برای اجرای کنسرت در سالنهای بزرگ امروزی و عبور صدا از روی ارکستر، انرژی و تیزی صدای ناخن ضروری است. صدای گوشت معمولاً حجم کمتری دارد و در فضاهای بزرگ گم میشود.
- تسهیل تکنیکهای پیشرفته: اجرای تکنیکهایی مانند “ترمولو”، “راسگوادو” و پاساژهای سرعتی گام با ناخن بسیار راحتتر، تمیزتر و سریعتر انجام میشود.
سفر در زمان؛ تاریخچه پرفراز و نشیب ناخن در گیتار
برای درک بهتر این دوگانگی، باید به گذشته برگردیم؛ زمانی که جنس سیمها و فضای اجرا با امروز کاملاً متفاوت بود. این بحث تاریخی به ما نشان میدهد که سلیقه صوتی انسانها چگونه در طول قرنها تغییر کرده است.
۱. دوران رنسانس و باروک: عصرِ انگشتان
در قرنهای ۱۶ تا ۱۸ میلادی، سازهای زهی خانواده گیتار (مانند “لوت”، “ویهولا” و “گیتار باروک”) معمولاً بدون ناخن نواخته میشدند. دلیل اصلی این امر، جنس سیمها بود. در آن زمان سیمها از روده گوسفند (Gut Strings) ساخته میشدند. سیمهای روده بسیار گرانقیمت و حساس بودند و نوازندگی با ناخن تیز میتوانست باعث فرسایش سریع یا پارگی آنها شود. “جان داولند”، لوتنواز افسانهای انگلیسی، در رسالات خود نوازندگی با ناخن را برای ساز لوت نهی کرده و آن را عملی خشن میدانست.
۲. قرن نوزدهم: دو قطبی بزرگ “سور” و “آگوآدو”
قرن نوزدهم نقطه عطف مهمی در تاریخ گیتار است. در این دوران دو چهره برجسته اسپانیایی، دو دیدگاه کاملاً متضاد داشتند که هنوز هم در کتابهای تاریخ موسیقی به عنوان یک مبحث کلاسیک تدریس میشود:
- “فرناندو سور” (Fernando Sor): یکی از بزرگترین آهنگسازان گیتار که به شدت مخالف استفاده از ناخن بود. او معتقد بود ناخن کیفیت صدا را زبر و شبیه به ساز کلاوسن (Harpsichord) میکند و قابلیت تقلید صدای آواز انسان را از گیتار میگیرد.
- “دیونیسیو آگوآدو” (Dionysio Aguado): دوست نزدیک “سور” و نوازندهای ویرتوز که از ناخن استفاده میکرد تا بتواند پاساژهای سریعتری بنوازد و صدای بلندتری داشته باشد.
نکته جالب و تاریخی اینجاست که “فرناندو سور” با وجود مخالفت شدیدش با ناخن، در جایی اعتراف کرده بود که: «آگوآدو تنها کسی است که میتواند با ناخن بنوازد و صدای بدی تولید نکند!» این دو استاد حتی با وجود این اختلاف نظر بنیادین، در یک کنسرت دونوازی (Duet) با هم اجرا کردند که نشاندهنده احترام متقابل آنها بود.
۳. “فرانسیسکو تارگا”: تحولی در پایان عمر
“فرانسیسکو تارگا”، که به عنوان پدر گیتار کلاسیک مدرن شناخته میشود، تقریباً تمام عمر هنری خود را با ناخن نواخت. اما در سال ۱۹۰۲ و در سالهای پایانی عمر، تغییری شگرف در او رخ داد. تارگا ناخنهایش را کوتاه کرد و شروع به نوازندگی با نوک انگشت نمود. شاگرد برجسته او، “امیلیو پوخول”، معتقد است که استادش از صدای ناخن خسته شده بود و به دنبال صدایی خالصتر و روحانیتر بود. “پوخول” بعدها با نوشتن متد معروف خود، به جدیترین پرچمدار مکتب نوازندگی بدون ناخن در قرن بیستم تبدیل شد.
آندرس سگوویا پدر گیتار مدرن و تکنیک ناخن و انگشت
انقلاب سگوویا و ظهور تکنیک مدرن (ترکیب گوشت و ناخن)
آنچه سرنوشت این بحث را در قرن بیستم تغییر داد و کفه ترازو را به نفع ناخن سنگین کرد، تنها سلیقه نبود، بلکه تکنولوژی بود. با اختراع سیمهای نایلونی توسط “آلبرت آگوستین” در دهه ۱۹۴۰، مشکل فرسایش ناخن توسط سیمهای فلزی یا زبری سیمهای روده حل شد.
در این میان، “آندرس سگوویا” (Andrés Segovia) ظهور کرد. او با نبوغ خود و استفاده از سیمهای نایلونی، استانداردی را تعریف کرد که امروزه ۹۹٪ نوازندگان حرفهای از آن پیروی میکنند. سگوویا نه کاملاً با ناخن مینواخت (مثل مضراب) و نه کاملاً با گوشت؛ او تکنیک ترکیبی “گوشت و ناخن” را ترویج داد.
مکانیزم تکنیک سگوویا: در این روش، سیم ابتدا با نرمیِ گوشتِ نوک انگشت تماس پیدا میکند (برای کنترل، خفه کردن صدای اضافه سیم و ایجاد آمادگی). سپس با فشار انگشت، سیم روی سطح صیقلی ناخن لغزیده و رها میشود (برای ایجاد شفافیت و قدرت). سگوویا معتقد بود برای پر کردن سالنهای چند هزار نفری کنسرت بدون میکروفون، این تکنیک حیاتی است.
بررسی متدهای آموزشی معتبر در ایران و جهان
برای اینکه بدانیم در دنیای امروز آموزش آکادمیک گیتار چه میگذرد، بیایید نگاهی به سه کتاب مرجع بیندازیم که در کنسرواتوارها و آموزشگاههای ایران نیز تدریس میشوند.
۱. متد گیتار “کریستوفر پارکنینگ” (Christopher Parkening)
این کتاب که یکی از پرفروشترین متدهای گیتار جهان است، رویکرد استادش “سگوویا” را دنبال میکند. “پارکنینگ” مینویسد: «پیشنهاد میکنم که هنرجوی جدی گیتار کلاسیک برای به صدا در آوردن سیمها از ناخن به همراه گوشت خود انگشت استفاده کند.» او معتقد است تسلط بر این تکنیک ترکیبی، کنترل دینامیک (شدت صدا) و تنوع رنگ صوتی را به اوج میرساند.
شکل ناخنهای دست راست در کتاب پارکنینگ
۲. کتاب پامپینگ نایلون (Pumping Nylon) اثر “اسکات تنانت”
“اسکات تنانت” در این کتاب که “کتاب مرجع تکنیک گیتار” محسوب میشود، شکی باقی نمیگذارد: «دلیل اینکه در نوازندگی گیتار از ناخن استفاده میکنیم این است که ناخنها به ما در ایجاد صدایی شفاف و قوی و همچنین کنترل دقیق بر روی سیمها کمک میکنند.» “تنانت” حتی انواع فرمهای ناخن (گرد، تخت، شیبدار) را بررسی کرده و تاثیر هر کدام بر صدا را تحلیل میکند.
پیشنهاد اسکات تنانت در کتاب پامپینگ نایلون برای شکل دادن به ناخنهای دست راست
۳. کتاب آموزش گیتار کلاسیک “لیلی افشار”
پروفسور “لیلی افشار”، یکی از مفاخر گیتار ایران و جهان، در کتاب خود موضعی کاملاً شفاف دارد. او تأکید میکند: «ناخنهای دست راست را باید بلند کرد تا بتوان آنها را روی سیمهای گیتار گذاشت و سیم را با صدای واضح نواخت.» ایشان توضیحات بسیار دقیق و فنی درباره نحوه سوهان زدن ارائه میدهند که نشان از اهمیت حیاتی این موضوع در متد آموزشی ایشان دارد.
ناخنهای دست راست لیلی افشار
چالشهای نگهداری ناخن و سوهان زدن
یک نکته بسیار مهم که اغلب نادیده گرفته میشود این است: «ناخنِ بد، بسیار بدتر از بیناخنی است!»
اگر تصمیم به نوازندگی با ناخن دارید، باید بدانید که وارد دنیای جدیدی از مراقبتها شدهاید. ناخنی که لبههای زبر داشته باشد، صدایی خراشیده و گوشخراش تولید میکند. نوازندگان حرفهای گیتار کلاسیک همیشه مجموعهای از سوهانهای نرم و کاغذ سمبادههای بسیار ظریف (از شماره ۲۰۰۰ تا ۵۰۰۰) همراه خود دارند. آنها هر روز ناخنهای خود را صیقل میدهند تا سطحی شیشهای و صاف برای لغزش سیم ایجاد کنند. اگر وقت و حوصله این رسیدگی روزانه را ندارید، شاید صدای گوشت برای شما گزینه بهتری باشد.
جمعبندی و راهنمای انتخاب نهایی
به عنوان نتیجهگیری، این راهنمای عملی را برای تصمیمگیری در نظر بگیرید:
- برای هنرجویان جدی و حرفهای: اگر میخواهید رپرتوار استاندارد گیتار کلاسیک (از “باخ” و “جولیانی” تا موسیقی مدرن) را با تکنیکهای رایج بنوازید، داشتن ناخن ضروری است. بدون ناخن، اجرای قطعاتی که نیاز به سرعت بالا، شفافیت و حجم صدای زیاد دارند، بسیار دشوار و گاهی غیرممکن خواهد بود.
- برای علاقهمندان به موسیقی قدیم: اگر عاشق موسیقی رنسانس، لوت و ویهولا هستید و میخواهید صدایی اصیل و تاریخی داشته باشید، نوازندگی با گوشت (بدون ناخن) انتخابی هوشمندانه و زیباست.
- برای کودکان: کودکان زیر 12 سال بهتر است ابتدا بدون ناخن بنوازند. ناخنهای آنها نازک است و نگهداری آن برای کودک دشوار است. تمرکز باید ابتدا روی فرم صحیح دست باشد.
در نهایت، گیتار ابزار بیان احساسات شماست. هیچ قانونی وحی منزل نیست. “راب مککیلوپ” (Rob MacKillop) یکی از نوازندگان معاصر است که ثابت کرده با گیتارهای مدرن هم میتوان بدون ناخن نواخت و صدایی مسحورکننده تولید کرد. هر روشی که به شما کمک میکند احساس درونیتان را بهتر، راحتتر و زیباتر به گوش شنونده برسانید، همان روش “درست” است.
نوشتۀ بابک ولیپور
